TEKNOFEST ve Robotik Yarışmalara Hazırlık: Takım, Takvim ve Saha Rehberi

Robotik yarışmalarında kazananları ayıran şey genelde teknik dâhilik değil; hazırlık disiplini. Sahada gördüğüm en iyi robotlar, en pahalı parçalarla yapılanlar değil, en çok test edilenler oluyor.

Bu rehber, ilk kez yarışmaya hazırlanan takımlar için yazıldı. Takım kurmaktan şartname okumaya, takvim planlamaktan yarışma sabahı çantada ne olması gerektiğine kadar süreci sırayla ele alıyor.

Doğru kategoriyi seçmek

İlk kararınız hangi kategoride yarışacağınız. Bu karar bütçenizi, takım büyüklüğünüzü ve gereken süreyi belirliyor.

İlk yıl için tavsiyem net: mini sumo veya çizgi izleyen. İkisi de bir sezonda bitirilebilir, malzeme maliyeti düşüktür ve öğrettiği şeyler (mekanik, sensör, kontrol) diğer tüm kategorilere doğrudan aktarılır.

Takım kurmak

Kalabalık takım iyi takım değildir. 3–5 kişilik, herkesin ne yaptığını bildiği bir ekip; 10 kişilik dağınık bir gruptan çok daha hızlı ilerler.

Rol dağılımı

• Mekanik: Şasi, montaj, 3B baskı, ağırlık yönetimi.
• Elektronik: Güç sistemi, sensör bağlantıları, kablolama, lehim.
• Yazılım: Kontrol algoritması, strateji, hata ayıklama.
• Dokümantasyon ve lojistik: Rapor, başvuru, konaklama, malzeme takibi.

Dördüncü rol küçümsenmemeli. Rapor teslim tarihini kaçıran takımlar, robotu ne kadar iyi olursa olsun yarışamıyor.

Şartname okuma

Şartname sıkıcıdır ama tasarımın anayasasıdır. Baştan sona okuyun ve şu bilgileri ayrı bir sayfaya çıkarın:

• Fiziksel sınırlar: Ağırlık, taban ölçüsü, yükseklik.
• Güvenlik kuralları: Yasak malzemeler, pil tipi kısıtları, keskin kenar kuralları.
• Başlangıç prosedürü: Start yöntemi, bekleme süresi, hakem komutları.
• Puanlama: Nasıl puan alınır, nasıl ceza yenir.
• Teslim tarihleri: Başvuru, rapor, video, kayıt.

Bu sayfayı atölyenin duvarına asın. Tasarım kararı verirken oraya bakın.

Sık atlanan maddeler

1. Başlangıç gecikmesi. Çoğu kategoride start komutundan sonra beklemek zorunludur.
2. Acil durdurma. Bazı kategorilerde fiziksel bir kesici zorunlu.
3. Pil kısıtları. Kapasite veya hücre sayısı sınırı olabilir.
4. Yapışkan malzeme yasağı. Zemine tutunmayı artıran maddeler genelde yasaktır.
5. Ölçü kontrolü yöntemi. Bazı yarışmalarda robot bir kutuya konarak ölçülür; dışarı taşan hiçbir parça kabul edilmez.

Gerçekçi bir takvim

Altı aylık bir hazırlık için işleyen bir dağılım:

Dikkat: beşinci ay tamamen teste ayrılmış. Bu takvimdeki en önemli satır o. Takımların çoğu robotu beşinci ayda bitirip teste bir hafta bırakıyor ve sahada ilk kez karşılaştıkları sorunlarla eleniyor.

Dondurma tarihi

Yarışmadan üç hafta önce tasarımı dondurun. O tarihten sonra sadece ayar, test ve yedek parça üretimi yapılır. Yeni sensör eklemek, şasiyi değiştirmek, kütüphane güncellemek yasak.

Ön eleme raporu

Birçok yarışmada takımların ciddi bir kısmı sahaya hiç çıkamadan, rapor aşamasında eleniyor. Rapor robotunuzun ne kadar iyi olduğunu değil, düşünme biçiminizi gösterir.

İyi rapor ile kötü rapor farkı

Kötü: “Robotumuzda 12 V DC motor kullandık.”

İyi: “Robot ağırlığı 480 g, tekerlek yarıçapı 3 cm ve güvenlik katsayısı 2 alındığında motor başına gereken tork 1,44 kg·cm çıkmaktadır. Seçilen 1:75 redüktörlü motorun sürekli torku 2,1 kg·cm olduğundan %45 marj bırakılmıştır.”

Aradaki fark tek cümlede: gerekçe. Jüri sizin hesap yapıp yapmadığınıza bakıyor. Tork hesabının nasıl yapıldığını motor seçimi rehberinde adım adım gösterdim.

Raporda mutlaka bulunması gerekenler

• Problem tanımı ve tasarım hedefleri
• Alternatiflerin karşılaştırıldığı bir tablo (neden bunu seçtiniz, diğerini neden seçmediniz)
• Hesaplar: tork, akım, ağırlık dağılımı, güç bütçesi
• Devre şeması ve mekanik çizim
• Kontrol algoritmasının akış diyagramı
• Test sonuçları ve ölçülmüş veriler
• Karşılaşılan sorunlar ve nasıl çözüldüğü

Son madde özellikle değerli. Sorun yaşamadığını iddia eden rapor, test edilmemiş proje izlenimi verir.

Bütçe planı

Küçük robot kategorileri için tipik bir dağılım:

Bütçenin en az %10’unu yedeğe ayırın. Sahada kırılan bir parça yüzünden elenmek, o parçanın maliyetinden çok daha pahalıdır.

Bütçeyi bulmak: sponsorluk ve destek

Robot maliyeti çoğu öğrenci takımı için en büyük engel. Ama para bulmanın yolları sanıldığından fazla.

Okul ve kurum desteği

Okulunuzun döner sermayesi, teknoloji atölyesi ya da mezun derneği ilk durağınız olmalı. Talebinizi somutlaştırın: “robot yapacağız, para lazım” değil, kalem kalem listelenmiş bir bütçe tablosu ve neye yarayacağının açıklaması sunun.

Yerel firmalar

Bölgenizdeki elektronik, makine ve otomasyon firmaları küçük tutarlarda destek verebiliyor. Genelde nakit yerine malzeme desteği vermeyi tercih ederler ki bu sizin için de iyidir: CNC kesim, 3B baskı, lehim malzemesi veya motor bağışı doğrudan işinize yarar.

Karşılığında sunabilecekleriniz: robot üzerinde logo, sosyal medya paylaşımı, yarışma sonrası teşekkür yazısı, okulda tanıtım standı.

Sponsorluk dosyası

İki sayfayı geçmeyen bir dosya hazırlayın:

• 1. sayfa: Takım kimsiniz, hangi yarışmaya katılıyorsunuz, hedefiniz ne. Bir robot fotoğrafı.
• 2. sayfa: Bütçe tablosu, destek seçenekleri ve karşılığında ne sunduğunuz.

Uzun dosya okunmuyor. Net rakam ve net karşılık isteyin.

Sunum ve jüri görüşmesi

Birçok yarışmada robotun performansı kadar, onu anlatabilmeniz de puanlanıyor. Jüri karşısına çıkmadan hazırlanın.

Jürinin gerçekten sorduğu sorular

1. “Bu parçayı neden seçtiniz?” — Alternatifleri ve karşılaştırmayı bilin.
2. “Bu hesabı nasıl yaptınız?” — Tork, akım ve ağırlık hesaplarınızı ezbere değil, mantığıyla anlatın.
3. “En büyük sorununuz neydi, nasıl çözdünüz?” — Bu soruya hazırlıksız yakalanmayın; en iyi cevap verme fırsatınız burasıdır.
4. “Bunu kim yaptı?” — Takımın her üyesi kendi kısmını anlatabilmeli.
5. “Bir daha yapsanız neyi değiştirirdiniz?” — Kendi tasarımınızı eleştirebilmek olgunluk göstergesidir.

Üç dakikalık anlatım

Robotunuzu üç dakikada anlatacak bir metin hazırlayıp prova edin. Yapı şöyle olsun:

• 30 saniye: Problem ne, kategori ne istiyor.
• 60 saniye: Çözüm yaklaşımınız ve en kritik tasarım kararınız.
• 60 saniye: Nasıl çalışıyor — sensörden motora akış.
• 30 saniye: Ne öğrendiniz, ne geliştireceksiniz.

Teknik terimlerin arkasına saklanmayın. Bir şeyi basitçe anlatabiliyorsanız, gerçekten anladığınız belli olur.

Saha çantası

Yarışma günü yanınızda olması gerekenler. Bu listeyi yazdırıp çantaya koyun:

Aletler

• Havya, lehim teli, lehim pompası
• Yıldız ve düz tornavida seti (küçük boy dahil)
• Alyan anahtar takımı
• Yan keski, kargaburun, cımbız
• Multimetre
• Çift taraflı bant, elektrik bandı, kablo bağı, hızlı yapıştırıcı

Yedek parçalar

• Yedek tekerlek ve lastik
• Yedek motor (mümkünse)
• Yedek sensör (en az bir adet her tipten)
• Yedek pil, tam dolu
• Jumper kablo, dişi-erkek karışık
• Vida ve somun seti

Diğer

• Dizüstü bilgisayar + şarj aleti + USB kablosu (yedeğiyle)
• Uzatma kablosu ve çoklu priz
• Şartname çıktısı
• Test defteri ve kalem
• LiPo şarj çantası ve dengeli şarj cihazı
• Su ve yiyecek — yarışma günleri uzun sürüyor

Yarışma günü

Sabah

• Erken gidin. Kayıt kuyrukları uzun olur.
• Pilleri gece şarj edin, sabah kontrol edin.
• Robotu tartın ve ölçün. Salon nemi ve son eklemeler ağırlığı değiştirmiş olabilir.

Test alanında

• Sensörleri o zeminde yeniden kalibre edin. Salon aydınlatması atölyenizden farklıdır ve bu tek başına robotu bozabilir.
• Zemin sürtünmesini deneyin; tekerlek tutuşu farklı olabilir.
• Rakipleri izleyin, stratejilerini not alın.

Maçlar arasında

• Tüm vidaları sıkın. Titreşim her maçta gevşetir.
• Tekerlekleri alkolle silin.
• Pil gerilimini ölçün, gerekiyorsa değiştirin.
• Ne olduğunu not edin: hangi durumda kaybettiniz, robot ne yaptı?

Test etmeyi ölçülebilir hale getirmek

“Robot çalışıyor” bir test sonucu değildir. Sahaya çıkmadan önce cevabını bildiğiniz somut sorular olmalı.

Dayanıklılık testi

Yarışma günü robotunuz arka arkaya onlarca tur atacak. Atölyede bunu taklit edin: robotu kesintisiz 30 dakika çalıştırın ve şunları not alın:

• Motorlar ne kadar ısındı? Elinizle tutulamayacak kadar ısınıyorsa yarışmada duracak.
• Vidalar gevşedi mi? Titreşim her zaman gevşetir; gevşiyorsa vida kilitleyici kullanın.
• Pil gerilimi ne kadar düştü ve robot ne zaman yavaşlamaya başladı?
• Kod bir yerde takıldı mı? Uzun süreli çalışmada ortaya çıkan hatalar en sinsi olanlardır.

Bozma testi

Robotun düzgün çalıştığını görmek kolay; asıl mesele bozulduğunda ne yaptığı. Bilerek kötü durumlar yaratın:

Bu testlerde ortaya çıkan her sorun, sahada yaşamayacağınız bir hezimettir.

Video kaydı alın

Testleri telefonla çekin. Robot bir hata yaptığında “ne oldu?” sorusunu ancak yavaş çekimde izleyerek cevaplayabilirsiniz. Özellikle hızlı robotlarda gözle takip etmek imkânsızdır.

Takım içi çalışma düzeni

Teknik hazırlık kadar, ekibin nasıl çalıştığı da sonucu belirliyor. Birkaç basit kural çok işe yarıyor.

Tek bir gerçek kaynağı olsun

Kod, şema ve parça listesi tek bir yerde dursun ve herkes oradan çalışsın. WhatsApp’tan gönderilen kod_son_v3_YENI.ino dosyaları, kaybedilen bir sezonun en yaygın sebebi.

Git kullanmayı biliyorsanız en iyisi o. Bilmiyorsanız paylaşılan bir bulut klasörü ve net bir dosya adlandırma kuralı bile büyük fark yaratır.

Haftalık ritim

• Hafta başı: Bu hafta ne bitecek? Herkes bir cümleyle söylesin.
• Hafta ortası: Kısa kontrol — takılan var mı?
• Hafta sonu: Ne bitti, ne bitmedi, neden? Bitmeyeni bir sonraki haftaya taşırken sebebini konuşun.

Bu ritim, “son iki haftada her şeyi yetiştiririz” tuzağını önleyen en basit araç.

Bilgi tek kişide kalmasın

Her alanın bir sorumlusu olsun ama o alanı en az iki kişi anlasın. Kodu sadece bir kişinin bildiği takımlar, o kişi hastalandığında yarışamıyor. Ayda bir “anlatma seansı” yapın: herkes kendi kısmını on dakikada diğerlerine anlatsın.

Elenmeye götüren beş klasik hata

1. Son hafta tasarım değiştirmek. Test edilmemiş her değişiklik yeni bir risk.
2. Tek bir robota bağımlı olmak. Yedek parça yoksa ilk kırılma turu bitirir.
3. Sadece atölyede test etmek. Gerçek zemin, gerçek ışık, gerçek rakip farklıdır.
4. Raporu son güne bırakmak. İyi rapor birkaç gün ister.
5. Pil yönetimini ihmal etmek. Yarım dolu pille çıkan robot, ikinci maçta yavaşlar.

Kaybetmek de kazanç

İlk yarışmanızda muhtemelen erken eleneceksiniz — bu normal. Önemli olan, hangi konuda eksik kaldığınızı net biçimde görüp not almanız. Sahada bir günde öğrendiğiniz şey, atölyede üç ayda öğrendiğinizden fazla oluyor.

Teknik hazırlığa devam etmek için: mekanik ve strateji tarafı mini sumo rehberinde, kontrol tarafı PID rehberinde, algılama tarafı ise sensör rehberinde.

Sıkça Sorulan Sorular

Robotik yarışmaya hazırlanmak ne kadar sürer?

İlk kez katılıyorsanız, robotun ilk çalışan halinden yarışma gününe kadar en az 4–6 ay ayırın. Robotu bitirmek genelde sürenin yarısını alır; kalan yarısı test, arıza giderme ve strateji için gerekir. Son iki haftada tasarım değiştirmek en sık yapılan hatadır.

Yarışma takımı kaç kişi olmalı?

Küçük robot kategorilerinde 3–5 kişi ideal. Daha kalabalık takımlarda iletişim maliyeti artar ve iş sahipliği kaybolur. Önemli olan sayı değil, her alanın (mekanik, elektronik, yazılım, dokümantasyon) net bir sorumlusunun olması.

Şartnameyi ne zaman okumalıyım?

Tasarıma başlamadan önce ve baştan sona. Ağırlık, ölçü, güvenlik ve başlangıç kuralları doğrudan mekanik tasarımı belirler. Şartname yarışma öncesi güncellenebildiği için, son sürümü yarışmadan birkaç hafta önce yeniden okuyun.

Ön eleme raporu neden önemli?

Birçok yarışmada takımların önemli bir kısmı sahaya çıkmadan, rapor aşamasında elenir. Rapor robotun ne kadar iyi olduğunu değil, tasarım kararlarınızı gerekçelendirebildiğinizi gösterir. “Bu motoru seçtik” değil, “şu tork hesabı sonucu bu motoru seçtik” yazmalısınız.

Yarışmaya kaç robot götürmeliyim?

Mümkünse bir yedek robot ya da en azından tam bir yedek parça seti götürün. Sahada en sık kırılan parçalar: tekerlek, ön rampa, motor bağlantı braketi ve sensör kabloları. Bu dördünün yedeği çantada olmalı.